Το ελληνικό δημοψήφισμα, το Brexit και η ψυχολογία της μάζας

Τα διδάγματα από το ελληνικό δημοψήφισμα το 2015 και την απόρριψη του Ευρωπαϊκού Συντάγματος το 2005 από τη Γαλλία, θα μπορούσαν να βοηθήσουν το Ηνωμένο Βασίλειο να αποφύγει ένα Brexit.

Ο ρόλος των κεντρικών μέσων ενημέρωσης, σε συνδυασμό με τη στάση κορυφαίων πολιτικών προσωπικοτήτων, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην τελική έκβαση του ελληνικού δημοψηφίσματος τον περασμένο Ιούλιο.

Όπως συνέβη και στο γαλλικό δημοψήφισμα το 2005 με την απόρριψη του Ευρωπαϊκού Συντάγματος, οι πολίτες των δύο χωρών ψήφισαν κάτω από παρόμοιες συνθήκες που επηρέασαν καθοριστικά την τελική ψηφοφορία.

Ο Βρετανός πρωθυπουργός Ντέιβιντ Κάμερον υποσχέθηκε να διαπραγματευτεί τις σχέσεις της Βρετανίας με την ΕΕ και στη συνέχεια να πραγματοποιήσει δημοψήφισμα, για να καθοριστεί εάν το Ηνωμένο Βασίλειο θα παραμείνει ή όχι στην ΕΕ.

Λαμβάνοντας υπόψη τις συνθήκες κάτω από τις οποίες οι ψηφοφόροι προέβησαν στην τελική τους απόφαση τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Γαλλία, η μαζική ψυχολογία θα είναι ένας κρίσιμος παράγοντας στο επερχόμενο βρετανικό δημοψήφισμα στις 23 Ιουνίου.

Ελληνικό και γαλλικό δημοψήφισμα

Στις 5 Ιουλίου 2015, η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ διεξήγαγε δημοψήφισμα για να αποφασίσει αν οι Έλληνες αποδεχόντουσαν τους όρους διάσωσης που προτάθηκαν από τους διεθνείς πιστωτές της χώρας, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (EC), το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ ).

Παρά την πίεση που ασκήθηκε από τα «mainstream» μέσα μαζικής ενημέρωσης και την συντριπτική πλειονότητα των ελληνικών πολιτικών κομμάτων, το 61% των Ελλήνων ψήφισαν «Όχι».

Σχεδόν όλα τα ελληνικά μέσα μαζικής ενημέρωσης, καθώς και κορυφαίοι πολιτικοί, υποστήριξαν δημοσίως το «Ναι».

Μεταξύ άλλων, οι πρώην πρωθυπουργοί Κώστας Καραμανλής, Αντώνης Σαμαράς, Κωνσταντίνος Μητσοτάκης και Κώστας Σημίτης, καθώς και ο Δήμαρχος Αθηναίων Γιώργος Καμίνης, ηγήθηκαν της εκστρατείας του «Ναι» και προέτρεψαν τους πολίτες να μην απομονώσουν τη χώρα από την ΕΕ.

Ομοίως, το 2005 στη Γαλλία, δυσαρεστημένοι από την κυβερνητική ελίτ, οι ψηφοφόροι απέρριψαν το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα, παρά την αυξανόμενη πίεση από μέσα μαζικής ενημέρωσης και την πολιτική τάξη.

Μιλώντας στο κρατικό ραδιόφωνο και την τηλεόραση από το γραφείο του στο παλάτι Elysee τρεις ημέρες πριν από το γαλλικό δημοψήφισμα, ο Πρόεδρος Ζακ Σιράκ έκανε μια τελευταία έκκληση υπέρ του «Ναι», προειδοποιώντας ότι ένα «Όχι» θα σήμαινε «Όχι» στην Ευρώπη.

Ο Γερμανός Καγκελάριος Γκέρχαρντ Σρέντερ επίσης παρείχε την υποστήριξή του στην εκστρατεία του «Ναι» στο γαλλικό δημοψήφισμα.

Αλλά, οι Γάλλοι ψηφοφόροι δεν άκουσαν τις συμβουλές του Προέδρου τους, με το 56% να απορρίπτει το σύνταγμα.

Σύμφωνα με τον ψυχίατρο Δρ. Δημήτριο Παπαδημητριάδη, η ψυχολογία είναι σημαντική στην εξήγηση της συμπεριφοράς των ψηφοφόρων.

Ψυχολογική αναδραστικότητα

Σχολιάζοντας το ελληνικό δημοψήφισμα, ο Παπάδημητριάδης είπε στη EurActiv ότι όταν οι άνθρωποι αισθάνονται ότι η ελευθερία της επιλογής τους απειλείται, νιώθουν άβολα.

«Αυτό το συναίσθημα τους παρακινεί επίσης να εκτελέσουν την ριψοκίνδυνη συμπεριφορά, αποδεικνύοντας έτσι ότι η ελεύθερη βούληση τους δεν έχει παραβιαστεί. Αυτό το φαινόμενο είναι γνωστό ως ψυχολογική αναδραστικότητα (δεν πρέπει να συγχέεται με την ψυχολογική αντίσταση στη φροϋδική ψυχανάλυση) και περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον J. W. Brehm το 1966», είπε. Η αναδραστικότητα συμβαίνει όταν ένα άτομο ή μια ομάδα ανθρώπων που αισθάνονται ότι κάποιος ή κάτι παίρνει μακριά τις επιλογές τους ή περιορίζει το φάσμα των εναλλακτικών λύσεων, πρόσθεσε.

«Για παράδειγμα, όταν κάποιος πιέζεται σε μεγάλο βαθμό να δεχτεί μια ορισμένη άποψη ή στάση, το πρόσωπο εγκρίνει ή ενισχύει μια άποψη ή στάση που είναι σε αντίθεση με την πρόθεση, και επίσης, αυξάνει την αντίσταση στην πειθώ», τόνισε ο ψυχαναλυτής.

Το «όχι» δεν είναι επιλογή

Συνέχισε, λέγοντας ότι η πίεση στην κοινή γνώμη στην Ελλάδα ήταν τεράστια.

«Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μαζί με τρεις κορυφαίες χώρες της ευρωζώνης, καθώς και τα κόμματα της αντιπολίτευσης στην Ελλάδα, και την πλειονότηταα των κεντρικών μέσα ενημέρωσης (δηλαδή όλους τις συνήθεις υπόπτους για τα δεινά της χώρας στο μυαλό των ανθρώπων), ξεκίνησαν μια ενορχηστρωμένη προειδοποίηση στους ψηφοφόρους ότι ένα «Όχι» θα σήμαινε έξοδο από το ενιαίο νόμισμα και, αναπόφευκτα, έξοδο από την ΕΕ».

Υπογράμμισε ότι δημόσια πρόσωπα, τραπεζίτες, πολιτικοί, κατεστημένοι επιχειρηματίες και δημοσιογράφοι έβγαιναν σε τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές εκπομπές «υπερτονίζοντας ότι το Όχι δεν συνιστά επιλογή […] ότι δεν υπήρχε άλλη επιλογή».

«Η γλώσσα που είναι δογματική, με επιταγές, όπως “πρέπει”,”χρειάζεται”,”θα έπρεπε”, απόλυτοι ισχυρισμοί όπως «αυτό το θέμα είναι εξαιρετικά σοβαρό» και (ο) χλευασμός των άλλων εναλλακτικών λύσεων, όπως «κάθε λογικός άνθρωπος θα συμφωνούσε ότι …», γίνεται αντιληπτός ως πιο σκοτεινός και προκαλεί θυμό, και δυσμενείς σκέψεις.»

«Κατά την εμπειρία της ψυχολογικής αναδραστικότητας, οι άνθρωποι τείνουν να γίνουν ανήσυχοι και να έχουν εχθρικά ή επιθετικά συναισθήματα, συχνά στοχεύοντας περισσότερο στην πηγή του απειλητικού μηνύματος από ό, τι στο ίδιο το μήνυμα. Με αυτή την έννοια, το περιεχόμενο των επιχειρημάτων που παρουσιάζονται στα μέσα ενημέρωσης υπέρ του «Ναι» αφανίστηκαν», κατέληξε.



Σαράντης Μιχαλόπουλος– Βρυξέλλες

Απόψεις
Ο Michael George Broad, ένας Βρετανός φοιτητής στο London School of Economics (LSE), είπε στη EurActiv:

«Από την ανακοίνωση της ημερομηνίας του δημοψηφίσματος της ΕΕ στις 23 Ιουνίου, οι εθνικές εφημερίδες, τουλάχιστον κατά τη γνώμη μου, έχουν γίνει όλο και περισσότερο διχασμένες και ακραίες από άποψη πολιτικών ιδεολογιών. Είναι σαφές ότι τα ακροδεξιά μέσα ενημέρωσης, ιδίως παράγουν όλο και μεροληπτικές ιστορίες κατά της ΕΕ που ζωγραφίζουν το Brexit ως την καλύτερη δυνατή επιλογή για την καλύτερη διαβίωση των Βρετανών».

«Συγκεκριμένα, υπάρχουν αυξανόμενες επιθέσεις σχετικά με τη μετανάστευση, με έξαρση των ιστοριών που ισχυρίζονται ότι οι μετανάστες κλέβουν θέσεις εργασίας ή διεκδικούν οφέλη από το κράτος πρόνοιας».
 Euractiv.gr