Παγκόσμια Ημέρα Δασών: Η συμβιωτική σχέση μεταξύ βιώσιμης δασικής διαχείρισης και σύγχρονης βιοενέργειας για προστασία και κλιματική ανθεκτικότητα

Άρθρο της Ελληνικής Εταιρείας Ανάπτυξης Βιομάζας (ΕΛΕΑΒΙΟΜ)                                            για την Παγκόσμια Ημέρα των Δασών

Η 21η Μαρτίου, Παγκόσμια Ημέρα Δασών, αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία για να αναδειχθεί ο πολυδιάστατος ρόλος των δασικών οικοσυστημάτων και η ανάγκη για μια σύγχρονη, ενεργητική και βιώσιμη προσέγγιση στη διαχείρισή τους. Σε μια περίοδο όπου η κλιματική αλλαγή εντείνει τις πιέσεις στα δάση, η σύνδεση της βιώσιμης δασικής διαχείρισης με τη σύγχρονη βιοενέργεια αναδεικνύεται ως μία από τις πιο ρεαλιστικές και αποτελεσματικές λύσεις.

Η Ελληνική Εταιρεία Ανάπτυξης Βιομάζας (ΕΛΕΑΒΙΟΜ) υπογραμμίζει ότι η σχέση μεταξύ δασών και βιοενέργειας δεν είναι ανταγωνιστική, αλλά βαθιά συμβιωτική: η μία ενισχύει την άλλη, προς όφελος του περιβάλλοντος, της κοινωνίας και της οικονομίας.

Από την εγκατάλειψη στη διαχείριση: το νέο δασικό τοπίο της Μεσογείου

Τα τελευταία χρόνια, τα μεσογειακά δασικά οικοσυστήματα υφίστανται σημαντικές μεταβολές. Η εγκατάλειψη της υπαίθρου, η μείωση της παραδοσιακής διαχείρισης και οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής έχουν οδηγήσει σε συσσώρευση μεγάλης ποσότητας βιομάζας – ζωντανής και νεκρής.

Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία ενός συνεχούς και ιδιαίτερα εύφλεκτου δασικού τοπίου, το οποίο, σε συνδυασμό με υψηλότερες θερμοκρασίες, παρατεταμένες ξηρασίες και ισχυρούς ανέμους, ευνοεί την εκδήλωση δασικών πυρκαγιών μεγάλης έντασης. Οι λεγόμενες «μεγαπυρκαγιές» ή πυρκαγιές έκτης γενιάς έχουν πλέον τη δυνατότητα να ξεπερνούν τις δυνατότητες κατάσβεσης, προκαλώντας τεράστιες οικολογικές και κοινωνικές καταστροφές.

Η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών στην Ελλάδα και την ευρύτερη Μεσογειακή Ευρώπη επιβεβαιώνει ότι η παραδοσιακή προσέγγιση που βασίζεται κυρίως στην καταστολή των πυρκαγιών δεν επαρκεί. Αντιθέτως, η έμφαση πρέπει να μετατοπιστεί στην πρόληψη, μέσω της ενεργητικής διαχείρισης των δασών.

Η πρόληψη ως στρατηγική επιλογή

Η επιστημονική κοινότητα συγκλίνει στην ανάγκη μείωσης του πυροθερμικού φορτίου στα δάση, δηλαδή της ποσότητας της διαθέσιμης καύσιμης ύλης. Μέσω στοχευμένων δασοκομικών παρεμβάσεων – όπως αραιώσεις, καθαρισμοί και απομάκρυνση υπολειμμάτων ή η προδιαγεγραμμένη καύση ακολουθώντας αυστηρούς κανόνες – μπορεί να περιοριστεί η ένταση και η ταχύτητα εξάπλωσης των πυρκαγιών.

Ωστόσο, αυτές οι παρεμβάσεις έχουν κόστος και απαιτούν συνεχή εφαρμογή. Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται ο κρίσιμος ρόλος της βιοενέργειας: η αξιοποίηση της απομακρυνόμενης δασικής βιομάζας μπορεί να μετατρέψει μια δαπάνη σε οικονομικό πόρο. Η ενεργειακή αξιοποίηση της βιομάζας επιτρέπει τη δημιουργία μιας βιώσιμης αλυσίδας αξίας, η οποία χρηματοδοτεί εν μέρει ή και πλήρως τις απαραίτητες δασικές παρεμβάσεις, ενισχύοντας παράλληλα την τοπική οικονομία.

Βιοενέργεια: από υποπροϊόν σε στρατηγικό πόρο

Η σύγχρονη βιοενέργεια βασίζεται στην αξιοποίηση υπολειμμάτων και παραπροϊόντων και όχι στην υπερεκμετάλλευση των δασών. Δασικά υπολείμματα, αραιώσεις, ξυλώδη υποπροϊόντα της βιομηχανίας ξύλου και γεωργικά κατάλοιπα μπορούν να μετατραπούν σε πολύτιμα ενεργειακά προϊόντα, όπως πέλλετ, μπρικέτες, θρυμματισμένο ξύλο, βιοάνθρακα, υλικά και προϊόντα της σύγχρονης βιοοικονομίας.

Η χρήση αυτών των πόρων:

• μειώνει την εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα,

• ενισχύει την ενεργειακή ασφάλεια,

• δημιουργεί θέσεις εργασίας στην περιφέρεια,

• συμβάλλει στη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

Παράλληλα, η βιοενέργεια αποτελεί τη μοναδική ανανεώσιμη πηγή ενέργειας που μπορεί να παρέχει σταθερή και ελεγχόμενη ενέργεια (baseload), καλύπτοντας ανάγκες σε θερμότητα, ηλεκτρισμό και βιομηχανικές εφαρμογές.

Κυκλική οικονομία και αποδοτική χρήση πόρων

Η αξιοποίηση της δασικής βιομάζας ενσωματώνει στην πράξη τις αρχές της κυκλικής οικονομίας. Αντί τα υπολείμματα να παραμένουν στο δάσος, αυξάνοντας τον κίνδυνο πυρκαγιάς ή να αποσυντίθενται απελευθερώνοντας αέρια του θερμοκηπίου, επανεντάσσονται χρήσιμα στην οικονομία. Με αυτόν τον τρόπο, μεγιστοποιείται η αξία κάθε δασικού πόρου και κλείνει ο κύκλος χρήσης των υλικών, μειώνοντας τα απόβλητα και τις εκπομπές.

Βιωσιμότητα και διαφάνεια: απαραίτητες προϋποθέσεις

Η ανάπτυξη της βιοενέργειας προϋποθέτει αυστηρή τήρηση κριτηρίων βιωσιμότητας. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Οδηγία για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (RED II και RED III) θέτει σαφείς κανόνες για την προέλευση και τη χρήση της βιομάζας.

Παράλληλα, συστήματα πιστοποίησης, όπως το SURE (Sustainable Resources Verification Scheme), διασφαλίζουν μέσω ανεξάρτητων ελέγχων ότι η βιομάζα προέρχεται από βιώσιμες πηγές και ότι τηρούνται αυστηρά κριτήρια ιχνηλασιμότητας σε όλη την αλυσίδα εφοδιασμού. Η διασφάλιση της βιωσιμότητας δεν αποτελεί απλώς κανονιστική υποχρέωση, αλλά βασική προϋπόθεση για την κοινωνική αποδοχή και τη μακροπρόθεσμη επιτυχία του τομέα.

Η ευρωπαϊκή και ελληνική διάσταση

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, σύμφωνα με τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Συνδέσμου Βιοενέργειας Bioenergy Europe, τα δάση αυξάνονται τόσο σε έκταση όσο και σε όγκο, ενώ η χρήση βιοενέργειας έχει υπερδιπλασιαστεί τις τελευταίες δεκαετίες. Αυτό αποδεικνύει ότι η βιώσιμη διαχείριση και η ενεργειακή αξιοποίηση μπορούν να συνυπάρχουν και να αλληλοενισχύονται.

Στην Ελλάδα, πρόσφατες θεσμικές πρωτοβουλίες από τα Υπουργεία Περιβάλλοντος & Ενέργειας και Κλιματικής Κρίσης & Πολιτικής Προστασίας κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση, δίνοντας έμφαση στην απομάκρυνση της υπερσυσσωρευμένης βιομάζας και στην ενίσχυση της δασικής διαχείρισης. Η πρόκληση πλέον είναι η αποτελεσματική εφαρμογή αυτών των πολιτικών, με έμφαση:

• στην εκπόνηση διαχειριστικών μελετών,

• στην ενίσχυση των δασικών υπηρεσιών,

• στην εκπαίδευση ανθρώπινου δυναμικού,

• στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και της δημόσιας και ιδιωτικής περιουσίας,

• στη δημιουργία κινήτρων για επενδύσεις στην αλυσίδα αξίας της βιομάζας που θα επανατροφοδοτούν τον κύκλο πρόληψης πυρκαγιών – δασοπροστασίας.

Πέρα από την ενέργεια: πολλαπλά οφέλη

Η συμβιωτική σχέση δασών και βιοενέργειας δεν περιορίζεται στην παραγωγή ενέργειας. Συμβάλλει επίσης:

• στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας των δασικών οικοσυστημάτων,

• στη διατήρηση της βιοποικιλότητας,

• στη στήριξη των τοπικών κοινωνιών,

• και στη δημιουργία ενός νέου παραγωγικού μοντέλου βασισμένου στη βιοοικονομία.

Επιπλέον, καινοτόμες τεχνολογίες όπως η δέσμευση και αποθήκευση άνθρακα μέσω βιοενέργειας (BECCS) και η παραγωγή βιοάνθρακα (biochar) μπορούν να συμβάλουν ακόμη περισσότερο στην επίτευξη των κλιματικών στόχων, προσφέροντας λύσεις «αρνητικών εκπομπών».

Ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο για τα δάση

Η Παγκόσμια Ημέρα Δασών μάς υπενθυμίζει ότι η προστασία των δασών αποτελεί αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα. Παράλληλα, αναδεικνύεται η ανάγκη να συμπληρωθεί με μια πιο ενεργητική, επιστημονικά τεκμηριωμένη και οικονομικά βιώσιμη διαχείριση, που ενισχύει την ανθεκτικότητα και τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των δασικών οικοσυστημάτων. Η βιώσιμη αξιοποίηση της δασικής βιομάζας, σε συνέργεια με τον τομέα της βιοενέργειας, ενεργό κλάδο της κυκλικής βιοοικονομίας, μπορεί να αποτελέσει τον πυρήνα του νέου μοντέλου που δημιουργείται, όπου η προστασία και η αξιοποίηση δεν είναι αντικρουόμενες έννοιες, αλλά δύο όψεις της ίδιας στρατηγικής.

Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΛΕΑΒΙΟΜ καλεί την Πολιτεία, την τοπική αυτοδιοίκηση, την επιστημονική κοινότητα και την αγορά να συνεργαστούν για την ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου οικοσυστήματος βιοενέργειας, που θα στηρίζεται στη βιωσιμότητα, τη διαφάνεια και την καινοτομία.

Η επένδυση στη συμβιωτική σχέση δασών και βιοενέργειας δεν είναι απλώς μια περιβαλλοντική επιλογή. Είναι μια στρατηγική αναγκαιότητα για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, την ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας, την τόνωση της περιφερειακής ανάπτυξης και την προστασία των δασικών οικοσυστημάτων για τις επόμενες γενιές.