Η επιστροφή της γεωπολιτικής στη γεωοικονομία

  Γράφει ο Κωνσταντίνος Γάτσιος

Στην ιστορία της οικονομίας, η γεωπολιτική λειτουργεί συχνά ως καταλύτης: επιταχύνει ήδη υπάρχουσες τάσεις και αποκαλύπτει ήδη υπάρχουσες αδυναμίες ενός συστήματος που μέχρι πρότινος έμοιαζε ανθεκτικό. Έτσι και τώρα, ο πόλεμος στον Κόλπο απειλεί να μετατρέψει σε καταστροφική καταιγίδα την κατάσταση εύθραυστης ισορροπίας στην οποία εδώ και μεγάλο διάστημα βρίσκεται η παγκόσμια οικονομία. 

Το πρώτο και προφανέστατο κανάλι μετάδοσης είναι η ενέργεια. Η άνοδος των τιμών του πετρελαίου μεταφέρεται στο κόστος των μεταφορών, της βιομηχανικής παραγωγής, της αγροτικής οικονομίας και τελικά στο καλάθι του καταναλωτή. Λειτουργεί, με άλλα λόγια, ως ένας παγκόσμιος φόρος στην οικονομική δραστηριότητα. Όσο η διάρκεια του πολέμου επεκτείνεται, τόσο επαχθέστερη γίνεται αυτή η επιβάρυνση. Η ιστορία των πετρελαϊκών κρίσεων μας έχει διδάξει με επώδυνο τρόπο ότι η ενέργεια είναι ο θεμελιώδης πυλώνας της παγκόσμιας οικονομικής σταθερότητας.

Το πρόβλημα, όμως, δεν εξαντλείται στις τιμές της ενέργειας. Είναι, δυστυχώς, βαθύτερο. Ο πληθωρισμός, που έχει ήδη αποδειχθεί πολύ πιο επίμονος από όσο αρχικά εκτιμούσαν οι κεντρικές τράπεζες, κινδυνεύει να αναζωπυρωθεί. Σε μία τέτοια περίπτωση η νομισματική πολιτική θα βρεθεί ξανά αντιμέτωπη με ένα δύσκολο και επώδυνο δίλημμα: είτε να διατηρήσει υψηλά επιτόκια επιβραδύνοντας την ανάπτυξη, είτε να χαλαρώσει πρόωρα διακινδυνεύοντας την επιστροφή ισχυρών πληθωριστικών πιέσεων.

Σε αυτό το πλαίσιο, το φάσμα του στασιμοπληθωρισμού –οικονομική στασιμότητα με υψηλό πληθωρισμό– δεν συνιστά πλέον μία ακαδημαϊκού τύπου ιστορική αναφορά στη δεκαετία του 1970. Αντιθέτως, επανεμφανίζεται ως πραγματικό ενδεχόμενο. Και αυτό είναι, ίσως, το πλέον ανησυχητικό σενάριο για τις σύγχρονες οικονομίες, οι οποίες έχουν οικοδομήσει τη λειτουργία τους πάνω στο ακριβώς αντίθετο σενάριο, εκείνο της ανάπτυξης με ταυτόχρονη νομισματική σταθερότητα.

Αυτή την εύθραυστη κατάσταση φαίνεται να τη διαισθάνονται οι πιο ευαίσθητοι δέκτες, που είναι οι χρηματαγορές. Μετά από μία περίοδο εξαιρετικά υψηλών αποτιμήσεων, δείχνουν να αναζητούν αφορμή για μία διόρθωση. Πολύ συχνά, η γεωπολιτική ένταση λειτουργεί ως ένας τέτοιος καταλύτης. Όμως, η νευρικότητα των αγορών δεν οφείλεται μόνο στον πόλεμο, αλλά και στη συσσώρευση νέων συστημικών κινδύνων: η εκρηκτική ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης που ναι μεν δυνητικά μπορεί να αναδιατάξει ολόκληρους κλάδους της οικονομίας αλλά που, ταυτοχρόνως, δεν έχει δημιουργήσει, επί του παρόντος τουλάχιστον, τη ροή εσόδων που να δικαιολογούν τα τεράστια ποσά κεφαλαίων που έχουν επενδυθεί σε αυτήν· η «σκιώδης» αγορά πιστωτικών κεφαλαίων εκτός του «επίσημου» τραπεζικού συστήματος, αλλά στενά διασυνδεμένη με αυτό, η οποία ξεπερνά τα 2 τρισ. δολάρια και η οποία εμφανίζει ήδη «ρωγμές»• το μεγάλο ύψος του κρατικού και ιδιωτικού χρέους παγκοσμίως και η υψηλή μόχλευση σε τμήματα του χρηματοπιστωτικού συστήματος αντιπροσωπεύουν κάποιους από τους κύριους αναγνωρισμένους συστημικούς κινδύνους.

Ακόμη και εάν ο πόλεμος τελειώσει σύντομα, ο κόσμος που θα προκύψει μετά από αυτόν δεν θα είναι ο ίδιος. Ήδη, οι τεκτονικές πλάκες της παγκόσμιας οικονομίας μετακινούνται προς μία νέα πραγματικότητα. Η παγκοσμιοποίηση της προηγούμενης τριακονταετίας δίνει σταδιακά τη θέση της σε έναν κόσμο περισσότερο κατακερματισμένο, λιγότερο συνεργατικό, πιο ανταγωνιστικό και γεωπολιτικά φορτισμένο. Οι αλυσίδες παραγωγής και διανομής αναδιοργανώνονται στη βάση της οικονομικής ασφάλειας αντί της οικονομικής αποδοτικότητας. Όλα αυτά αυξάνουν τα κόστη και σπρώχνουν τις τιμές προς τα πάνω. Η σύγκρουση στον Κόλπο επιταχύνει αυτή τη διαδικασία.

Για την Ευρώπη, οι προοπτικές είναι ακόμη πιο ανησυχητικές, καθώς παραμένει εξαρτημένη ενεργειακά ενώ η παραγωγικότητά της υστερεί σε σχέση με εκείνη των ΗΠΑ και της Ασίας. Ταυτόχρονα, βρίσκεται αντιμέτωπη με έναν ασφυκτικό γεωοικονομικό κλοιό: τον συνεχιζόμενο πόλεμο στην Ουκρανία, την άνοδο της Κίνας ως κυρίαρχης εξαγωγικής δύναμης σε βιομηχανικά προϊόντα και, τέλος, την επιστροφή στον προστατευτισμό, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τους δασμούς Τράμπ.

Για την Ελλάδα, μία μικρή ανοικτή οικονομία, οι διεθνείς αναταράξεις στο ενεργειακό κόστος, στα επιτόκια δανεισμού και στις κεφαλαιακές ροές έχουν πάντοτε δυσανάλογες επιπτώσεις. Βέβαια, οι περίοδοι μεγάλων μεταβολών δημιουργούν και ευκαιρίες, ιδίως για εκείνες τις χώρες που μπορούν να ενισχύσουν την ενεργειακή τους αυτονομία, να προσελκύσουν επενδύσεις, να αναβαθμίσουν την παραγωγική τους βάση. Δυστυχώς, η Ελλάδα ιστορικά δεν συγκαταλέγεται στις χώρες αυτές.

Το ουσιώδες, τελικά, δεν είναι μόνο η διάρκεια του πολέμου, αλλά το ότι αναδεικνύει την εύθραυστη φύση της σημερινής παγκόσμιας οικονομίας. Ένα σύστημα υπερχρεωμένο, ενεργειακά ευάλωτο και γεωπολιτικά κατακερματισμένο ίσως να μπορεί να αντέξει μικρές αναταράξεις, δυσκολεύεται όμως μπροστά σε μεγάλες. Εάν η σύγκρουση παραταθεί, ο κίνδυνος ενός νέου κύκλου στασιμοπληθωρισμού είναι υπαρκτός. Αλλά ακόμη και εάν τελειώσει σύντομα, θα αφήσει πίσω της μία αστάθεια που δεν θα εξαφανιστεί εύκολα. Ο κόσμος εισέρχεται σε μία περίοδο όπου η οικονομική κανονικότητα θα είναι η εξαίρεση και η αβεβαιότητα ο κανόνας.

Ο Κωνσταντίνος Γάτσιος είναι ομότιμος καθηγητής, πρώην πρύτανης του ΟΠΑ. Τομεάρχης Ανάπτυξης του ΠΑΣΟΚ.