Μία πρόταση ...μία ιδέα για τη δημιουργία Μουσείου Παραδοσιακής Μουσικής στο Πωγώνι

 

Πολλά θα μπορούσαν να γραφτούν για την πρόσφατη απώλεια ενός virtuoso όπως ο Πετρολούκας Χαλκιάς, ωστόσο σίγουρα υπάρχουν καταλληλότερα πρόσωπα για να κάνουν κάτι τέτοιο. Ο αυτοσχεδιασμός σε οποιαδήποτε τέχνη πάντοτε αποτιμώνταν υψηλά από όλους και εδώ έχουμε ένα τρανό παράδειγμα αυτού. 

Ωστόσο, το κείμενο αυτό προορίζεται να χρησιμοποιήσει αυτή την απώλεια για να προτείνει κάτι. Πατώντας στο μοτίβο θανάτου/ δημιουργίας που συχνά απαντάται στην ανθρώπινη ιστορία, τον πολιτισμό και την ψυχολογία θα μπορούσε να γίνει κάτι ώστε 

με αφορμή ένα πρόσωπο- γιατί υπάρχουν και άλλα τέτοια πρόσωπα που τιμούν το χώρο αυτό 

με αφορμή τις μουσικές που συγκίνησαν ανθρώπους σχετικούς και μη με το συγκεκριμένο είδος 

και τέλος με αφορμή την δημοσιότητα που έλαβε η πρόσφατη σίγαση ενός ταλαντούχου παραδοσιακού μουσικού με υπερτοπική εμβέλεια, 

ίσως είναι η ώρα της δημιουργίας ενός χώρου μουσειακής/ ιδρυματικής φύσης στην περιοχή του Πωγωνίου που θα αποτελούσε γέφυρα γνωριμίας αλλά και χώρος διατήρησης της μνήμης για την εντόπια μουσική παράδοση και τους εκπροσώπους της. 

Σε αντιστοιχία με το πανέμορφο Μουσείο Ελληνικών Λαϊκών Μουσικών Οργάνων Φοίβου Ανωγειανάκη στην Αθήνα αλλά και άλλα στην Ευρώπη όπως τα Musée des Musiques Populaires στην Montluçon της Γαλλίας, το Museo de la Música de Urueña στη León της Ισπανίας όπου ο επισκέπτης γνωρίζει την ισπανική παραδοσιακή κιθάρα και γκάιντα (gaita gallega), το Museu da Música Portuguesa στο Cascais της Πορτογαλίας με θεματική του fado και της viola portuguesa, του Ringve Museum στο Trondheim της Νορβηγίας με έκθεση για το norsk hardingfele και πολλά πολλά άλλα, γιατί να μην υπάρχει ένα “Μουσείο/Σπίτι του Κλαρίνου” ή όπως αλλιώς προκριθεί η κατάλληλη τελική ονομασία; Τα παραπάνω δεν αποτελούν απλή παράθεση ή φλυαρία, προορίζονται να δείξουν- ως ένα μικρό δείγμα που χωράει σε μερικές γραμμές- πως η τοπική παραδοσιακή μουσική μπορεί να τιμάται, να έχει τον δικό της χώρο τόσο για τους απολαμβάνοντες γνώστες όσο και για τους επισκέπτες που θέλουν να γνωρίσουν κάτι νέο, ενώ θα πρέπει να σημειωθεί πως οι επισκέπτες πλέον δεν είναι και τόσο ανυποψίαστοι αφού συχνά αποφεύγοντας τις μαζικές τάσεις και αναζητώντας το ιδιαίτερο έχουν ήδη προσανατολιστεί σε εμπειρίες τοπικές και πιο αντιπροσωπευτικές, είτε αυτές σχετίζονται με την κουζίνα, είτε με την αρχιτεκτονική, είτε την μουσική ή και την απλή περιήγηση στο πνεύμα του “like a local”. 

Κατά την γνώμη μας μάλιστα, συντρέχουν και κάποιες άλλες προϋποθέσεις που φυσούν ούριο άνεμο σε μία τέτοια πρόταση. 

1. Υπάρχει ήδη έτοιμο κτίριο, το οποίο μπορεί να αξιοποιηθεί με μικρές πιθανώς επεμβάσεις, ώστε να ανταποκρίνεται αισθητικά και να υποστηρίζει τον χαρακτήρα των εκθεμάτων στο σύνολό του. Πρόκειται για το οικοδόμημα που στέκει ανεκμετάλλευτο στον Ε853, 1 χλμ μετά την διασταύρωση για Κρυονέρι (πηγαίνοντας από Δελβινάκι προς Καλπάκι). Είναι ένα μικρό συγκρότημα που είχε ονομαστεί “Εκθετήριο τοπικών προϊόντων Δήμου Πωγωνίου” και ίσως έχει έρθει η ώρα πράγματι ο τόπος να εκθέσει σε αυτό κάτι τοπικό, αντιπροσωπευτικό και όμορφο. 

Προφανώς, απαιτούνται κάποιες εργασίες διαμόρφωσης, ωστόσο στον αντίποδα των οικονομικών απαιτήσεων μπορεί κάποιος να προτάξει αρκετές θέσεις.Υπάρχουν τα διαθέσιμα ευρωπαϊκά προγράμματα- τα οποία ναι, απαιτούν κάποια γραφειοκρατική διαδικασία, αλλά κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί πως υπάρχουν (τα ευρωπαϊκά προγράμματα) και περιμένουν μία σοβαρή πρόταση για να εγκριθεί. Για το 2024 (31.12.2024) και όσον αφορά το

Recovery Fund (Ταμείο Ανάκαμψης) η χώρα μας είχε απορροφήσει περίπου το μισό των διαθέσιμων πόρων και μόνο το 28% των συνολικών κονδυλίων είχε πραγματικά χρησιμοποιηθεί1. Συνεπώς, ναι, υπάρχει χώρος για μία σοβαρή πρόταση. 

Αρκετά εγχώρια και μη Ιδρύματα στηρίζουν την δημιουργία Πολιτιστικών Παραρτημάτων (Δίκτυο Πολιτιστικών Ιδρυμάτων Τράπεζας Πειραιώς, Μορφωτικό Ίδρυμα Τράπεζας Ελλάδος, Ίδρυμα Ωνάσση, ΙΣΝ, κ.α.). 

Επίσης, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως σαν ένα είδος βαθιά συναισθηματικής τέχνης το κλαρίνο και η σχετιζόμενη με αυτό κουλτούρα, έχουν δείξει πως μπορούν να κινητοποιήσουν οικονομικά τους υποστηρικτές και θιασώτες τους. Από την πιο ταπεινή λαϊκή μορφή που από το υστέρημα του και με πολλή χαρά θα “ντύσει” τους μουσικούς στο τοπικό πανηγύρι μέχρι και τις ισχυρότερες μορφές της Ομογένειας που διαχρονικά είχαν την δυνατότητα και εν τω πράγματι έβαλαν το χέρι στην τσέπη για μουσικούς και εκδηλώσεις του τόπου τους. Ίσως, όλοι αυτοί- στο πλαίσιο μίας καμπάνιας δωρεών ως συμπλήρωμα άλλων χορηγιών και κονδυλίων- να βοηθήσουν ο καθένας με τον δικό του τρόπο. 

Τέλος, οι ίδιες οι μουσικές οικογένειες θα μπορούσαν κατά το δοκούν να υποστηρίξουν αυτή την προσπάθεια. Έχουν δεχθεί χρόνια την αγάπη και το δώρο όλων ημών που νιώθουμε την παραδοσιακή μουσική κομμάτι μας και ίσως θα μπορούσαν να προσφέρουν ένα αντί- δωρο στον τόπο και το κοινό που τους έχει αγκαλιάσει- πολλώ δε μάλλον που αυτό θα αποτελέσει θεμέλιο αυτοπροβολής και ισχυροποίησης του ρόλου τους σε πολιτιστικό επίπεδο, αφού στο νέο Μουσείο οι οικογένειες αυτές θα είναι οι κύριοι πρωταγωνιστές. 

2. Μία άλλη ευνοϊκή προϋπόθεση αποτελεί το γεγονός πως η περιοχή του Πωγωνίου ως βάση και έδρα αυτής της μουσικής παράδοσης δεν έχει την ατυχία να βρίσκεται απομονωμένη σε κάποιο σημείο της Ελλάδος που θα έπρεπε κάποιος να ταξιδέψει επί τούτου προκειμένου να βρεί στον δρόμο του το εν λόγω Μουσείο. Ο χώρος που περιγράφηκε νωρίτερα βρίσκεται πάνω στην οδική αρτηρία Κακαβιάς- Ιωαννίνων, η οποία αποτελεί και την κύρια γραμμή όδευσης των οδικώς κινούμενων και εισερχόμενων δυτικών Ευρωπαίων επισκεπτών/ τουριστών. Προτιμούν την λύση συνοριακής εισόδου/ εξόδου από Κέρκυρα ή Κακαβιά καθώς οποιαδήποτε άλλη ανατολικότερη δίοδος προσθέτει χιλιομετρικές αποστάσεις. Οι συνοριακές διαβάσεις Ν. Φλώρινας και ανατολικότερα χρησιμοποιούνται κυρίως από επισκέπτες βαλκανικών χωρών. Τα δημοσιευμένα στοιχεία δείχνουν πως για τον συνοριακό σταθμό Κακαβιάς το 2024 καταγράφηκαν 643.000 διεθνείς οδικές αφίξεις (αύξηση +4.5% από το 2023)2. 

Αυτό επικουρούμενο από την γειτνίαση με τον ευρύτερο- και καθιερωμένο τουριστικά- χώρο των Ζαγοροχωρίων, την εγγύτητα της πόλης των Ιωαννίνων και το αντίστοιχο αεροδρόμιο3, σκιαγραφούν μία ισχυρή δυναμική επισκεψιμότητας. 

1 https://www.ekathimerini.com/economy/1270765/state-sector-is-out-of-breath.com

2 δελτίο ν.100 του Ινστιτούτου Συνδέσμου Ελληνικών Τουριστικών Επιχειρήσεων διαθέσιμο στο https://insete.gr/wp-content/uploads/2025/03/Bulletin_2024.pdf 

3 128.000 αφίξεις για το 2024, βλ. και 

https://www.ypa.gr/en/our-airports/kratikos-aerolimenas-iwanninwn-basileys-pyrros-kaiwp 

Χωρίς μακρυγόρηση το εν λόγω σημείο προσφέρει την πρόσβαση, την τοπικότητα που απαιτείται, τον υποστηρικτικό ρόλο του ότι “δεν αφήνουμε κάτι να ρημάξει, αλλά αξιοποιούμε υπάρχουσες δομές”, καθώς και την χωροταξία αφού προσφέρει και εξωτερικό χώρο για τυχόν ετήσια ή εποχιακά, ζωντανά ανταμώματα παραδοσιακής μουσικής. 

Δεν θα απαιτείται προσωπικό ξενάγησης- ψηφιακοί οδηγοί σε πολλές γλώσσες μπορούν να υποστηρίζουν την περιήγηση των ατόμων είτε μέσω των δικών τους ακουστικών, είτε μέσω ακουστικών που δίνονται στην είσοδο. Ακολουθώντας την σύγχρονη μουσειακή τάση ο επισκέπτης θα βρίσκεται μαζί με άλλους αλλά θα απολαμβάνει μόνος του τα εκθέματα, ιδίως εδώ που πρόκειται για κάτι το οποίο απαιτεί ακρόαση. 

Οι αίθουσες μπορούν να περιλαμβάνουν- μην ξεχνιόμαστε, πρόταση είναι αυτό το κείμενο- όργανα μουσικής που έχουν δωριστεί, φωτογραφίες, δωμάτια ψηφιοθήκης με χώρο να καθίσει και να επιλέξει κανείς δείγματα και καλλιτέχνες για προσωπική ακρόαση όπως σε όλα τα αντίστοιχα μουσεία. 

Θα μπορούσαν να υπάρχουν θεματικές που σχετίζονται με 

- την κατασκευή των μουσικών οργάνων αυτού του είδους παραδοσιακής μουσικής. Πώς δένει ο έβενος σαν ξύλο στο κλαρίνο με το φυσικό καλάμι στο γλωσσίδι; Τί κούρδισμα και ρύθμιση των κλειδιών επέφεραν οι οργανοπαίχτες στα δυτικοευρωπαϊκά κλαρίνα, ώστε να τα προσαρμόσουν στις ανάγκες της ελληνικής παράδοσης; Τί έλατο ή σφένδαμο χρησιμοποιούν στο βιολί; Πότε οι χορδές από έντερα ζώων έγιναν μεταλλικές ή συνθετικές; Τί διακοσμήσεις έχουν ως ψιλοδουλειά στο σώμα τους; Πώς το συρτό δοξάρι συνοδεύει ως αντίστιξη το κλαρίνο; Ποιος ο ρόλος του λαούτου; Πώς ενσωματώνεται το ντέφι ή το νταούλι στην κομπανία; 

- πώς δούλευαν οι κομπανίες; Ποιες ήταν οι πιο γνωστές παλαιότερα; (Όχι για τις εν ζωή για να μην υπάρχουν παρεξηγήσεις μεταξύ των υπαρχόντων καλλιτεχνών). Ποια είναι η κουλτούρα του πανηγυριού; Τί θα πρέπει να καταλάβει και να ερμηνεύσει ένας άγνωστος σε αυτά; 

- το τί είναι τα μοιρολόγια και πότε έχουμε τις πρώτες αναφορές για αυτά; Ποια άλλα είδη ακουσμάτων υπάρχουν; Συναντούμε τραγούδια της τάβλας σαν την Θεσσαλία; Του γάμου και άλλων κοινωνικά σημαντικών στιγμών και αν ναι ποια τα χαρακτηριστικά τους; 

- την μουσική θεωρία πίσω από το είδος αυτό. Πώς συνδυάζονται αρχέγονες μουσικές δομές με το οθωμανικό makam και οι ιδιωματικές τεχνικές με την πεντατονία σε μινόρε δημιουργούν έναν μουσικό μικρόκοσμο; Πώς το ελεύθερο συχνά μέτρο στο σκάρο ή σε μοιρολόι γίνεται 2/4 ή 4/4 σε πωγωνίσιο; Πώς τα μικροδιαστήματα, τα γλιστρήματα και το vibrato επηρεάζουν την μουσική τονικότητα αυτού που ακούμε; 

Θα μπορούσε να υπάρχει QR code ή σύνδεσμος σε γνωστές πλατφόρμες μουσικής (Spotify, Apple Music, Youtube Music κ.α.) ώστε οι ενδιαφερόμενοι εύκολα να ακολουθούν τους καλλιτέχνες που έχουν γνωρίσει και αντίστοιχα οι ντόπιοι μουσικοί να καρπώνονται τα οφέλη αυτού του Μουσείου με αυξημένες ψηφιακές επισκέψεις και ακροάσεις. Τέλος, στο καθιερωμένο κατάστημα εξόδου μπορούν να υπάρχουν από φθηνά αναμνηστικά μέχρι μουσικά όργανα. 

Χωρίς περαιτέρω ανάπτυξη- για να μην κουράσει αυτό το κείμενο, τα γειτονικά Τμήματα Μουσικών Σπουδών Κέρκυρας και Άρτας ή το Τμήμα Λαογραφίας του Ιστορικού Ιωαννίνων, θα μπορούσαν με την κατάλληλη καθοδήγηση του προσωπικού τους να προσφέρουν με τις εκπονούμενες μεταπτυχιακές ή διδακτορικές εργασίες στο αρχειακό ή εκτιθέμενο υλικό του Μουσείου, εμπλουτίζοντας την εμπειρία του επισκέπτη.

Σαφώς ο δρόμος από μία ιδέα μέχρι την υλοποίηση περιλαμβάνει αρκετή γραφειοκρατία και πολλές διαδικασίες, συνεννοήσεις, οικονομικές διευθετήσεις, όμως συχνά αρκεί κάποιοι υπάλληλοι, αιρετοί ή ιδιώτες να δείξουν ενδιαφέρον ή αγάπη για μία ιδέα. Η πρόταση αυτή κλείνει με την ευχή να ισχύει το τελευταίο, ώστε η δωρική, μεστή εκφραστικότητα της πωγωνίσιας μουσικής να βρει μία έδρα στον τόπο της.